Miljoenen jaren oud: haaientanden uit de oerzee
De allereerste geschiedenis van Cadzand vind je letterlijk op het strand, in de vorm van fossiele haaientanden.
- Warme oerzee: miljoenen jaren geleden lag dit gebied onder een warme zee vol haaien, roggen, walvissen en dolfijnen, waarvan de resten op de zeebodem fossiliseerden.
- Zand uit de Westerschelde: bij het ophogen van het strand wordt zand uit de Westerschelde opgespoten, en daarmee komen de fossielen weer aan de oppervlakte.
- Zelf op zoek: vooral bij afgaand tij en na een flinke storm is de kans groot dat je tussen de schelpen een glanzend zwart tandje vindt; op onze pagina over haaientanden lees je waar en hoe je het beste zoekt.
Eerste bewoners en de abdijen van Gent
Vanaf het begin van de 8e eeuw duiken in de archieven de eerste aanwijzingen op dat mensen zich in de Vlaamse kustvlakte vestigden.
- Moerassige weidegronden: het land bestond uit kreken, schorren en zoute weiden die vooral als weidegrond werden gebruikt.
- Schenkingen aan Gent: in het Liber traditionum, dat uit 941 dateert, zijn schenkingen van kustgebied aan de Sint-Pietersabdij in Gent opgetekend.
- Kloosters als dijkenbouwers: de Gentse Sint-Pietersabdij en Sint-Baafsabdij zouden eeuwenlang een grote rol spelen bij het bedijken en besturen van het gebied.
Cadesant: het eiland van kaden en zand
De naam Cadzand verschijnt voor het eerst als Cadesant in een oorkonde uit de jaren 1111 tot 1115.
- Oudste vermelding: graaf Boudewijn VII van Vlaanderen erkent daarin dat hij zich de tienden (kerkbelastingen) van Wulpen en Cadesant had toegeëigend, die toebehoorden aan de kerk van Rodenburg, het huidige Aardenburg.
- Betekenis van de naam: Cadesant wijst op kaden (dijkjes) op een zandige ondergrond; het eiland werd steeds groter doordat de bewoners het ene stuk schorland na het andere bedijkten en tot polder maakten.
- Pioniers in dijkenbouw: de dijken op het landje van Cadzand behoren tot de oudste van West-Europa.
- Eerste polders op schrift: in 1177 deed ridder Walter van Axel afstand van zijn leengoed op Cadzand ten gunste van de Sint-Baafsabdij, en de oorkonde noemt al polders als Kerkepolre, Strine en Sumpel.
- Groeiend kloosterbezit: enkele jaren later schonk graaf Filips van de Elzas de abdij nog eens 100 gemeten (een gemet is ongeveer 0,4 hectare), onder meer in de Sudpolre langs de Dondelinsvliet.
- Buureiland Zuidzande: het nabijgelegen eiland Zuidzande ontstond op dezelfde manier: een oude kerk met daaromheen een groeiend aantal kleine polders.
Leven op een eiland zonder brug
Het middelpunt van het eilandleven was de Mariakerk van Cadzand-Dorp, die in de 13e eeuw vermoedelijk door de Gentse Sint-Baafsabdij werd gesticht.
- Gotische dorpskerk: de zuidbeuk, het oudste deel, werd tussen 1250 en 1300 gebouwd in vroege Scheldegotiek; begin 14e eeuw kwam daar de noordbeuk bij.
- Een pastoor die vastzat: in 1231 vroeg Cadzand de abt van Sint-Baafs om naast de pastoor ook een kapelaan te benoemen, omdat de pastoor soms dagenlang niet terug kon varen door storm of woelig water.
- Veerdiensten: de eilanden hadden vaste veerverbindingen met het vasteland en met elkaar; op Cadzand voer het Sint-Marieveer, genoemd naar de patrones van de kerk, en namen als Veerhoek en Veerhoeve herinneren nog aan oude oversteekplaatsen.
- Buureiland Wulpen: het naburige eiland Wulpen telde eind 13e eeuw maar liefst vier parochies, een teken van hoe dichtbevolkt deze eilanden toen waren.
Strijd om de toegang tot het Zwin
Omdat Cadzand aan de monding van Het Zwin lag, de vaargeul naar de rijke handelssteden Brugge en Sluis, was het eiland eeuwenlang van groot strategisch belang.
- Slag bij Cadzand (1337): in november 1337 viel een Engelse vloot het eiland aan, een van de eerste gevechten van de Honderdjarige Oorlog tussen Engeland en Frankrijk.
- Verzanding van het Zwin: vanaf de late middeleeuwen slibde het Zwin langzaam dicht, waardoor Brugge zijn directe verbinding met de zee verloor.
- Prins Maurits landt (1604): op 24 april 1604 zette Prins Maurits met een Staats en Engels leger over tussen Wulpen en Cadzand; binnen twee dagen gaven de forten op het eiland zich over, waarna hij Sluis belegerde en in augustus innam.
- Geheim verdrag (1670): in het geheime Verdrag van Dover beloofde Frankrijk Cadzand en Walcheren aan Engeland als beloning voor steun in de oorlog tegen de Republiek, maar de aanval werd afgeslagen en het verdrag is nooit uitgevoerd.
Van eiland tot vasteland
Terwijl de zee het eiland Wulpen in de 16e eeuw vrijwel helemaal verzwolg, groeide Cadzand juist vast aan het omliggende land.
- Verdwenen buurman: van het eens zo bloeiende Wulpen met zijn vier parochies bleef na opeenvolgende stormvloeden niets over.
- Vastgegroeid: door nieuwe inpolderingen raakte Cadzand eerst verbonden met Groede en Zuidzande en in de 18e eeuw ook met Oostburg, waarmee het geen eiland meer was.
- Kreken als littekens: de kronkelende kreken en dijkjes die je tijdens een fietstocht door de polders ziet, zijn overblijfselen van oude geulen en dijkdoorbraken.
Hugenoten en landverhuizers
Cadzand was in de 17e en 19e eeuw zowel een toevluchtsoord als een vertrekpunt.
- Franse vluchtelingen (1685): protestantse Hugenoten uit de streek rond Calais vestigden zich vanaf 1685 op Cadzand, en families als Morel en Van Houte hielpen mee bij de herbouw van een kerk.
- Grote emigratie (1847): in 1847 vertrokken veel Cadzanders op zoek naar een beter bestaan naar de Verenigde Staten, onder meer met het zeilschip Maria.
Van boerendorp tot badplaats
Pas in de tweede helft van de 19e eeuw ontdekten de eerste badgasten het brede strand van Cadzand.
- Het Badhuis (1866): boer Guust Albregts uit Breskens verkocht zijn boerderij en opende in de duinen een herberg met gastenkamers, en rond dezelfde tijd verscheen er een badkoets die uit Knokke werd gehuurd.
- Eerste hotels (1923): Piet Faas bouwde het Badhotel en hotel-café De Wielingen, waarmee Cadzand-Bad als badplaats echt op de kaart kwam.
- Bloei in de jaren dertig: in de eerste helft van de jaren dertig verrezen nog vijf grote hotels en verschenen zomerhuisjes, villa's en wafelkramen in de duinen; het zeebaden maakte plaats voor een dagje genieten op het strand.
- Massatoerisme: na de oorlog zorgden meer welvaart, vrije tijd en de auto ervoor dat Cadzand-Bad in de jaren vijftig uitgroeide tot een van de grote badplaatsen van Zeeland.
De Tweede Wereldoorlog en de bevrijding
Tijdens de Duitse bezetting werd de kust van Cadzand onderdeel van de Atlantikwall, met zware bunkers in de duinen.
- Mobilisatie en bezetting: in 1939 werden Nederlandse soldaten ondergebracht in het Badhuis, dat de Duitse bezetter in 1941 vorderde en liet afbreken.
- Stützpunkt Cadzand-Badhuis: op die plek verrees een zwaar verdedigingscomplex met bomvrije bunkers dat de toegang tot de Westerschelde moest bewaken.
- Operation Switchback: in het najaar van 1944 bevrijdden Canadese troepen de zuidoever van de Westerschelde, en van 30 oktober tot 2 november werd hard gevochten om het steunpunt bij Cadzand.
- Laatste Duitse steunpunt: op 2 november 1944 gaf het Stützpunkt zich onvoorwaardelijk over, als laatste Duitse verdedigingspost in West-Zeeuws-Vlaanderen.
Cadzand vandaag: een vernieuwde badplaats
In de afgelopen decennia veranderde niet alleen het bestuur van Cadzand, maar ook het gezicht van de badplaats.
- Gemeentelijke herindeling: op 1 april 1970 ging de zelfstandige gemeente Cadzand op in Oostburg, en sinds januari 2003 hoort het dorp bij de gemeente Sluis.
- Klein dorp, drukke zomer: Cadzand telt zo'n 750 inwoners, maar in het hoogseizoen is het dankzij de vele vakantiegangers een stuk levendiger.
- Duinen om te ontdekken: in de verbrede duinen lopen nu wandel- en fietspaden met beschutte zitplekken en uitzicht op de schepen die op weg zijn naar Vlissingen en Antwerpen.
